Hợp tác quốc tế - động lực nâng tầm vị thế Hải quan Việt Nam trong hành trình 81 năm hội nhập
Trải qua 81 năm xây dựng và phát triển (1945 - 2026), Hải quan Việt Nam đã gắn liền với quá trình xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Ngay sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chỉ ít ngày sau khi Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, lực lượng Hải quan đã được thành lập theo Sắc lệnh số 27/SL ngày 10/9/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trải qua 81 năm xây dựng và phát triển (1945 - 2026), Hải quan Việt Nam đã gắn liền với quá trình xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Ngay sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chỉ ít ngày sau khi Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, lực lượng Hải quan đã được thành lập theo Sắc lệnh số 27/SL ngày 10/9/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Từ buổi đầu còn nhiều khó khăn, Hải quan Việt Nam đã từng bước phấn đấu trưởng thành, lớn mạnh, góp phần bảo vệ nền độc lập non trẻ, chủ quyền kinh tế - thương mại của quốc gia. Quá trình phát triển ấy gắn chặt với tiến trình mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước. Trong đó, hợp tác quốc tế ngày càng trở thành động lực thúc đẩy cải cách thể chế, hiện đại hóa nghiệp vụ, chuyển đổi số, nâng cao năng lực thực thi và đưa Hải quan Việt Nam tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng các chuẩn mực hải quan khu vực và toàn cầu.
Ngày 10/9/1945, Sắc lệnh số 27-SL thành lập “Sở Thuế quan và Thuế gián thu”, đặt nền móng cho Hải quan Việt Nam. Năm 1984, Tổng cục Hải quan được thành lập. Cùng với quá trình mở cửa nền kinh tế, nhiệm vụ của ngành cũng thay đổi căn bản. Từ chỗ tập trung kiểm soát hàng hóa, thu thuế, Hải quan phải đồng thời tạo thuận lợi thương mại, bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng, phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và đáp ứng các chuẩn mực quản lý quốc tế.
Hợp tác quốc tế trở thành một trong những kênh quan trọng giúp Hải quan Việt Nam rút ngắn quá trình hiện đại hóa. Việc tham gia các tổ chức, cơ chế hợp tác tạo điều kiện để ngành tiếp cận chuẩn mực, công cụ quản lý, kinh nghiệm nghiệp vụ và công nghệ tiên tiến.
Các chuẩn mực của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO), Công ước Kyoto sửa đổi, Công ước HS, Khung Tiêu chuẩn SAFE, cùng các cam kết trong WTO và các hiệp định thương mại tự do đã trở thành cơ sở quan trọng cho tiến trình cải cách. Những nguyên tắc về quản lý rủi ro, kiểm tra sau thông quan, doanh nghiệp ưu tiên, cơ chế một cửa, trao đổi dữ liệu điện tử và hài hòa hóa thủ tục từng bước được chuyển hóa thành quy định, quy trình nghiệp vụ và công cụ quản lý tại Việt Nam.
Phương thức quản lý theo đó chuyển từ kiểm tra dàn trải sang phân loại và kiểm soát dựa trên mức độ rủi ro, tăng cường hậu kiểm, khai thác dữ liệu và tập trung nguồn lực vào những lô hàng, doanh nghiệp, tuyến vận chuyển có nguy cơ cao. Với doanh nghiệp, thay đổi này góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí lưu kho, lưu bãi và chi phí tuân thủ.
Đến nay, Hải quan Việt Nam đã thiết lập và duy trì quan hệ hợp tác với 187 cơ quan hải quan thành viên WCO, đồng thời ký hơn 60 điều ước và thỏa thuận quốc tế song phương, đa phương trong lĩnh vực hải quan. Ngành cũng là đầu mối theo dõi, tham gia đàm phán và thực hiện các cam kết về hải quan, tạo thuận lợi thương mại trong 17 FTA và khuôn khổ thương mại mà Việt Nam tham gia.
Quy mô hợp tác ngày càng mở rộng cho thấy sự thay đổi về chất trong hội nhập quốc tế của Hải quan Việt Nam. Nếu trước đây ngành chủ yếu tiếp nhận các chuẩn mực và kinh nghiệm quốc tế, thì hiện nay đã từng bước tham gia xây dựng, sửa đổi và hoàn thiện các quy tắc chung.
Dấu ấn này thể hiện rõ tại WCO. Năm 2023, Hải quan Việt Nam đồng tổ chức Hội nghị và Triển lãm Công nghệ WCO tại Hà Nội. Giai đoạn 2024-2026, đại diện Hải quan Việt Nam đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Ủy ban Kỹ thuật Thường trực WCO trong hai nhiệm kỳ liên tiếp.
Hải quan Việt Nam tham dự Hội nghị Tổng cục trưởng khu vực Châu Á – Thái Bình Dương của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) lần thứ 27 tại Hồng Kông, Trung Quốc.
Tại Phiên họp Hội đồng WCO lần thứ 147/148 diễn ra tại Brussels từ ngày 25-27/6/2026, đoàn Hải quan Việt Nam tiếp tục khẳng định ủng hộ Kế hoạch Chiến lược WCO giai đoạn 2025-2028, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu thu hẹp khoảng cách về mức độ sẵn sàng chuyển đổi số giữa các thành viên. Việt Nam cũng thể hiện mong muốn đóng góp vào các sáng kiến về dữ liệu, thương mại điện tử và công nghệ mới.
Trong bối cảnh hàng hóa, dữ liệu và chuỗi cung ứng ngày càng vượt qua biên giới quốc gia, một hệ thống hải quan số chỉ có thể vận hành hiệu quả khi kết nối với các hệ thống bên ngoài. Dữ liệu doanh nghiệp, chứng từ xuất xứ, thông tin hàng hóa, tờ khai, phương tiện vận tải và dữ liệu quản lý rủi ro cần được trao đổi theo các chuẩn chung.
Các kết quả hợp tác song phương năm 2026 cho thấy xu hướng này đang đi vào thực chất. Tháng 4/2026, Việt Nam và Trung Quốc ký Hiệp định cấp Chính phủ về hợp tác và hỗ trợ lẫn nhau trong lĩnh vực hải quan, tạo nền tảng triển khai thí điểm trao đổi dữ liệu điện tử thông qua mô hình Cửa khẩu thông minh. Với Hoa Kỳ, Bộ Tài chính Việt Nam và Bộ An ninh Nội địa Hoa Kỳ ký bản ghi nhớ thực hiện sáng kiến trao đổi điện tử thông tin tờ lược khai và vận chuyển hàng hóa bên lề Phiên họp Hội đồng WCO tháng 6/2026.
Kết nối dữ liệu, tăng chiều sâu hợp tác song phương
Việc trao đổi dữ liệu trước khi hàng hóa tới cửa khẩu giúp cơ quan Hải quan có thêm thời gian đánh giá rủi ro, đồng thời giảm các khâu kiểm tra trùng lặp đối với doanh nghiệp. Quản lý biên giới theo đó chuyển dần từ phản ứng tại cửa khẩu sang nhận diện và xử lý rủi ro từ sớm, từ xa.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, Hải quan Việt Nam tham dự 15 cuộc họp định kỳ của ASEAN, chủ trì Cuộc họp lần thứ 40 của Nhóm làm việc về Thủ tục hải quan và Tạo thuận lợi thương mại; tham gia 7 cuộc họp của WCO và đóng góp tại Tiểu ban Hải quan APEC, đồng thời chuẩn bị cho vai trò Việt Nam đăng cai APEC 2027.
Trong khuôn khổ WTO, Hải quan Việt Nam tiếp tục thực hiện các cam kết, nghĩa vụ thành viên, trong đó có Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại. Việt Nam hiện đã thực thi 100% cam kết trong TFA. Các quy định mới tại Luật Hải quan sửa đổi, Nghị định 167/2025/NĐ-CP và Thông tư 121/2025/TT-BTC góp phần đẩy mạnh số hóa thủ tục, tối ưu hóa quản lý rủi ro và xử lý dữ liệu trước khi hàng đến.
Tại ASEAN, Hải quan Việt Nam tham gia triển khai đầy đủ Thỏa thuận công nhận lẫn nhau về Doanh nghiệp ưu tiên trong ASEAN (AAMRA), tham gia thúc đẩy đàm phán Danh mục hài hòa thuế quan ASEAN (AHTN), hướng tới danh mục mới vào năm 2028; đồng thời tham gia xây dựng các khuyến nghị về pháp lý và kỹ thuật cho Cơ chế một cửa ASEAN thế hệ mới.
Đến nay, 10 nước ASEAN đã trao đổi dữ liệu tờ khai điện tử trong ASEAN (ACDD) và trao đổi C/O điện tử Form D. Giai đoạn 2026-2030, ASEAN hướng tới mở rộng phạm vi chứng từ điện tử được trao đổi và công nhận lẫn nhau, đồng thời nghiên cứu kết nối với các đối tác ngoài khối.
Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc là những đối tác tiềm năng đối với trao đổi C/O điện tử hoặc chứng từ kiểm dịch điện tử. ASEAN và Trung Quốc dự kiến ký MOU hợp tác về Một cửa trong năm 2026, trong khi chương trình thí điểm trao đổi C/O điện tử giữa Philippines, Thái Lan và Hàn Quốc dự kiến triển khai từ tháng 3/2027.
Đối với APEC, Hải quan Việt Nam tích cực tham gia Tiểu ban Hải quan APEC, trao đổi về chuyển đổi số, thương mại điện tử, quản lý rủi ro, cơ chế một cửa và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng. Kinh nghiệm từ Chiến dịch Con Rồng Mê Kông cũng được chia sẻ nhằm thúc đẩy phối hợp đa phương trong phòng chống ma túy, buôn bán động thực vật hoang dã và hàng hóa bất hợp pháp.
Hợp tác quốc tế cũng tạo nguồn lực quan trọng cho nâng cao năng lực thực thi. Thông qua WCO, UNODC, INCB, INL, EXBS, IAEA và các chương trình song phương, cán bộ Hải quan được tiếp cận đào tạo chuyên sâu về phân tích rủi ro, kiểm soát hàng hóa, chất nguy hiểm và phòng chống tội phạm xuyên quốc gia. Sáu tháng đầu năm 2026, cán bộ Hải quan tham gia 8 cuộc họp, hội thảo chuyên sâu do UNODC phối hợp tổ chức; đồng thời phối hợp với chuyên gia Hoa Kỳ trong khuôn khổ Dự án Megaports để kết nối hệ thống quản lý, phát hiện phóng xạ tại các cảng biển.
Trên nền tảng định hướng hội nhập quốc tế mới, Cục trưởng Cục Hải quan đã ban hành Quyết định số 1959/QĐ-CHQ ngày 8/12/2025 về Kế hoạch triển khai Nghị quyết 59-NQ/TW và Quyết định số 2094/QĐ-CHQ ngày 26/12/2025 về Kế hoạch hợp tác và hội nhập quốc tế của Hải quan Việt Nam giai đoạn 2026-2030. Các kế hoạch xác định hội nhập đa phương, thực thi cam kết quốc tế, thúc đẩy hợp tác song phương và gắn hợp tác quốc tế với cải cách, chuyển đổi số là những trụ cột quan trọng.
Từ hợp tác quốc tế đến năng lực thực thi trong nước
Trong quá trình đàm phán và thực thi 17 FTA, Hải quan Việt Nam giữ vai trò đầu mối về thủ tục hải quan và tạo thuận lợi thương mại; đồng thời tham gia đàm phán một số hiệp định mới và nâng cấp như với Mercosur, Pakistan, CPTPP và AKFTA. Trong đàm phán ASEAN - Canada và ASEAN - Hàn Quốc nâng cấp, Hải quan Việt Nam còn đảm nhiệm vai trò chủ tọa các phiên đàm phán về nội dung thuộc lĩnh vực phụ trách.
.jpg)
Thực hiện các cam kết FTA là động lực để Hải quan Việt Nam tiếp tục đơn giản hóa, hài hòa hóa thủ tục, tăng tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách, rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí cho doanh nghiệp. Quá trình này cũng khẳng định Hải quan ngày càng trở thành một chủ thể quan trọng trong hoạch định và thực thi chính sách thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, hội nhập sâu rộng cũng đặt ra những yêu cầu mới. Thương mại điện tử xuyên biên giới, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp và tội phạm xuyên quốc gia đang làm thay đổi nhanh chóng môi trường quản lý. Phương thức kiểm soát truyền thống ngày càng khó đáp ứng khi lượng giao dịch tăng nhanh, chuỗi cung ứng phức tạp và rủi ro có thể phát sinh từ xa cửa khẩu.
Hải quan hiện đại vì thế phải có khả năng nhận diện rủi ro trước khi hàng hóa đến cửa khẩu, phân tích dữ liệu, kết nối với cơ quan hải quan nước ngoài và phản ứng nhanh khi nguy cơ xuất hiện. Xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh và Biên giới thông minh không thể tách rời hợp tác quốc tế.
Sau 81 năm, vị thế Hải quan Việt Nam không chỉ được đo bằng số lượng cửa khẩu, kim ngạch xuất nhập khẩu hay số thu ngân sách, mà còn ở mức độ kết nối với cộng đồng hải quan quốc tế và khả năng biến sự kết nối ấy thành năng lực quản lý trong nước.
Từ chỗ tiếp nhận kinh nghiệm, Hải quan Việt Nam đã từng bước chia sẻ kinh nghiệm; từ thực hiện chuẩn mực, tiến tới tham gia xây dựng chuẩn mực; từ hợp tác để nâng cao năng lực, tiến tới hợp tác để cùng kiến tạo giải pháp mới.
Trong nền kinh tế mà dòng chảy hàng hóa và dữ liệu ngày càng vượt qua biên giới, hợp tác quốc tế không còn là một “phần việc bên ngoài” của ngành Hải quan mà đã trở thành động lực bên trong của quá trình hiện đại hóa, giúp Hải quan Việt Nam nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro xuyên biên giới, tạo thuận lợi cho thương mại, bảo vệ lợi ích quốc gia và từng bước khẳng định vai trò trong quản trị thương mại toàn cầu.